با کودک عصبی چه کنیم؟
با کودک عصبی چه کنیم؟
با کودک عصبی چه کنیم؟ کودک عصبی می تواند والدین را با موقعیت های دشواری رو به رو کند؛ از گریه و فریاد گرفته تا لجبازی، پرخاشگری، پرت کردن وسایل یا واکنش های شدید به خواسته هایی که برآورده نشده اند. در چنین شرایطی بسیاری از والدین نمی دانند باید کودک را آرام کنند، به رفتار او بی توجه باشند، با او صحبت کنند یا برایش محدودیت تعیین کنند.
نکته مهم این است که عصبانیت به خودی خود یک احساس طبیعی است و کودکان نیز مانند بزرگسالان ممکن است عصبانی، نا امید، خسته یا مضطرب شوند. مسئله اصلی زمانی ایجاد می شود که کودک نتواند احساس خود را به شکل مناسبی بیان یا مدیریت کند و عصبانیت او به رفتارهایی مانند کتک زدن، گاز گرفتن، پرتاب وسایل یا آسیب رساندن به خود و دیگران منجر شود. منابع معتبر نیز تأکید می‌کنند که کودکان، به‌ویژه در سنین پایین، برای شناخت و تنظیم احساسات خود به کمک والدین نیاز دارند.
کودک عصبی یعنی چه؟
وقتی می گوییم یک کودک عصبی است، لزوماً به این معنا نیست که کودک مشکل روان شناختی خاصی دارد. عصبانیت می تواند واکنش طبیعی کودک به یک موقعیت ناخوشایند باشد.
برای مثال، ممکن است کودک به دلیل موارد زیر عصبانی شود:
مخالفت والدین با خواسته او
خستگی یا گرسنگی
خواب ناکافی
محدود شدن زمان بازی یا استفاده از صفحه نمایش
شکست در یک بازی یا فعالیت
اختلاف با خواهر یا برادر
مشکلات مدرسه یا تکالیف
احساس نادیده گرفته شدن
حسادت
ترس یا نگرانی
تغییرات مهم در زندگی
ناتوانی در بیان خواسته ها و احساسات
در کودکان کم سن، توانایی کنترل هیجانات هنوز به طور کامل شکل نگرفته است و ممکن است احساسات شدید خود را با گریه، فریاد یا رفتارهای تکانشی نشان دهند. به همین دلیل، والدین باید به جای اینکه صرفاً رفتار کودک را بد تلقی کنند، تلاش کنند علت پشت رفتار را نیز پیدا کنند.
با کودک عصبی چه کنیم؟
نحوه واکنش والدین در لحظه عصبانیت کودک اهمیت زیادی دارد. هدف این نیست که احساس خشم کودک را از بین ببریم؛ بلکه باید به او کمک کنیم احساس خود را بشناسد و به شکل امن تری مدیریت کند.
۱. ابتدا خودتان آرام بمانید
یکی از مهم ترین اصول برخورد با کودک عصبی این است که والد، خودش کنترل هیجانش را از دست ندهد.
اگر کودک فریاد می زند و والد نیز با صدای بلند پاسخ می دهد، معمولاً شرایط آرام تر نمی‌شود. کودک به آرامش والد نیاز دارد تا بتواند به تدریج از شدت هیجان خود کم کند.
قبل از پاسخ دادن، چند ثانیه مکث کنید، صدای خود را پایین بیاورید و کوتاه صحبت کنید.
به جای:
چند بار باید بگم ساکت شو؟
می توانید بگویید:
می دونم خیلی عصبانی هستی. وقتی آروم تر شدی با هم صحبت می کنیم.
والدین با همین رفتار به کودک نشان می دهند که عصبانیت را می توان بدون فریاد و پرخاشگری مدیریت کرد.
۲. احساس کودک را انکار نکنید
یکی از اشتباهات رایج این است که والد به کودک می گوید:
برای این موضوع گریه نکن.
چیزی نشده که عصبانی شدی.
این که ناراحتی نداره.
این جملات ممکن است باعث شوند کودک تصور کند احساساتش قابل قبول نیستند.
به جای انکار احساس، می توانید آن را نام گذاری کنید:
می بینم خیلی عصبانی شدی.
فکر کنم از اینکه بازی‌ات تمام شد ناراحت شدی.
می فهمم دوست داشتی بیشتر بازی کنی.
این کار به کودک کمک می کند بین احساس و رفتار تفاوت بگذارد. احساس خشم قابل قبول است، اما کتک زدن، آسیب زدن یا شکستن وسایل قابل قبول نیست. این رویکرد که در منابع معتبر با مفهوم مربیگری هیجانی مطرح شده، به کودک کمک می کند احساسات خود را بهتر بشناسد.
۳. احساس کودک را تأیید کنید، اما برای رفتار او مرز بگذارید
تأیید احساس به معنای قبول کردن هر رفتاری نیست.
مثلاً اگر کودک به دلیل مخالفت والد عصبانی شده، می توان گفت:
می فهمم عصبانی هستی، اما اجازه نداری من را بزنی.
یا:
حق داری ناراحت باشی، ولی پرت کردن وسایل قابل قبول نیست.
این جمله ها هم احساس کودک را جدی می گیرند و هم مرز رفتاری مشخصی ایجاد می کنند.
بیشتر بخوانید: در جلسه مشاوره خانواده چه بگوییم؟
۴. هنگام اوج عصبانیت زیاد صحبت نکنید
وقتی کودک در اوج خشم و گریه است، زمان مناسبی برای سخنرانی، نصیحت یا توضیح طولانی نیست.
در آن لحظه جملات کوتاه و آرام معمولاً کاربردی تر هستند:
من اینجا هستم.
اول آروم می شیم، بعد صحبت می کنیم.
نمیزارم به کسی آسیب بزنی.
پس از اینکه کودک آرام شد، می توان درباره علت اتفاق و راه حل آن صحبت کرد. منابع تخصصی نیز توصیه می کنند هنگام فوران هیجانی کودک، والد آرام بماند و گفت و گوی اصلی را به زمانی موکول کند که کودک آمادگی بیشتری برای شنیدن دارد.
۵. علت عصبانیت را پیدا کنید
بعد از آرام شدن کودک، به جای اینکه فقط بپرسید: چرا این کار را کردی؟، گفت و گوی آرام تری شروع کنید.
مثلاً:
چه چیزی ناراحتت کرد؟
قبل از اینکه عصبانی بشی چه اتفاقی افتاد؟
دوست داشتی من چه کاری انجام بدم؟
این سؤال ها به کودک کمک می کنند اتفاقی را که پشت عصبانیت قرار داشته، بهتر بیان کند.
گاهی ممکن است علت واقعی چیزی باشد که والد اصلاً انتظارش را نداشته است.
بیشتر بخوانید: چگونه با کودکان درباره جنگ حرف بزنیم؟
۶. به کودک روش های آرام شدن را آموزش دهید
مدیریت خشم مهارتی است که کودک باید آن را یاد بگیرد. نمی توان انتظار داشت کودک بدون آموزش، خودش همیشه بداند هنگام عصبانیت چه کار کند.
با توجه به سن کودک می توان روش هایی مانند موارد زیر را تمرین کرد:
چند نفس آرام و عمیق
شمردن تا ۱۰
فاصله گرفتن کوتاه از موقعیت
رفتن به یک فضای آرام
صحبت کردن با والد
نوشیدن آب
نقاشی کردن احساسات
گوش دادن به موسیقی آرام
انجام فعالیت بدنی مناسب
استفاده از جمله من عصبانی هستم به جای کتک زدن یا فریاد زدن
مهم است این مهارت ها زمانی که کودک آرام است تمرین شوند، نه فقط در لحظه ای که خشم او به اوج رسیده است.
۷. به رفتارهای مناسب کودک توجه کنید
یکی از مؤثرترین کارهایی که والدین می توانند انجام دهند، توجه کردن به رفتارهای مثبت کودک است.
مثلاً اگر کودک در موقعیتی که قبلاً فریاد می زد، این بار احساس خود را با کلمات بیان کرد، همان لحظه به او بازخورد بدهید:
خیلی خوب گفتی که ناراحت شدی.
دیدم عصبانی بودی ولی دستت را روی کسی بلند نکردی.
آفرین که به جای داد زدن، اومدی با من حرف زدی.
توجه مثبت و تشویق مشخص به کودک نشان می دهد چه رفتاری مطلوب است و می تواند احتمال تکرار آن را افزایش دهد.
۸. قوانین خانه را ساده و ثابت کنید
کودک باید بداند چه رفتارهایی در خانه قابل قبول نیستند.
برای مثال می توان چند قانون ساده تعیین کرد:
کتک نمی زنیم.
وسایل را پرت نمی کنیم.
هنگام عصبانیت می توانیم درباره احساسمان حرف بزنیم.
اگر نیاز به فاصله داریم، می توانیم چند دقیقه به فضای آرام برویم.
مهم تر از تعداد قوانین، ثبات والدین در اجرای آنها است. اگر یک رفتار امروز ممنوع باشد و فردا به دلیل خستگی والد مجاز تلقی شود، کودک پیام روشنی دریافت نمی کند. منابع تربیتی معتبر نیز بر اهمیت قوانین روشن و واکنش های سازگارانه و قابل پیش بینی تأکید دارند.
۹. برای پیشگیری از عصبانیت برنامه داشته باشید
همیشه لازم نیست منتظر بمانیم کودک عصبانی شود و بعد واکنش نشان دهیم.
اگر می دانید کودک در شرایط خاصی بیشتر عصبانی می شود، می توان از قبل شرایط را مدیریت کرد.
برای مثال اگر پایان ناگهانی بازی باعث عصبانیت کودک می شود، چند دقیقه قبل اطلاع دهید:
پنج دقیقه دیگه وقت بازی تموم می شه.
سپس:
یک دقیقه دیگه بازی رو تموم می کنیم.
این آمادگی می تواند انتقال کودک از یک فعالیت به فعالیت دیگر را آسان تر کند.
همچنین توجه به خواب، گرسنگی، خستگی و شرایط پراسترس می تواند در پیشگیری از بسیاری از فوران های هیجانی مؤثر باشد.
بیشتر بخوانید: تأثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان
با کودک پرخاشگر چه کنیم؟
گاهی عصبانیت کودک فقط به گریه و فریاد محدود نمی شود و با رفتارهایی مانند زدن، لگد زدن، گاز گرفتن، هل دادن یا پرت کردن وسایل همراه است.
در چنین شرایطی اولویت با ایمنی کودک و اطرافیان است.
والد باید با آرامش اما قاطعانه رفتار آسیب زا را متوقف کند و پیام روشنی بدهد:
عصبانی بودن اشکالی نداره، ولی اجازه نداری کسی رو بزنی.
در مقابل، کتک زدن کودک برای متوقف کردن پرخاشگری نیز روش مناسبی نیست؛ زیرا کودک ممکن است از رفتار والد یاد بگیرد که خشونت راهی برای حل اختلاف است. منابع پزشکی و تربیتی معتبر نیز بر آموزش رفتار غیرخشونت آمیز و استفاده از روش های مثبت تربیتی تأکید دارند.
چه کارهایی با کودک عصبی نتیجه معکوس دارد؟
گاهی والدین از روی خستگی یا نگرانی، رفتارهایی انجام می دهند که ممکن است وضعیت را بدتر کند.
داد زدن
داد زدن ممکن است در کوتاه مدت کودک را ساکت کند، اما به او مهارت مدیریت خشم را آموزش نمی دهد.
تحقیر کردن
جملاتی مانند تو همیشه همین طوری هستی یا چه بچه بدی هستی رفتار مشخص کودک را اصلاح نمی کنند و ممکن است تصویر منفی از خود در کودک ایجاد کنند.
مقایسه کردن
ببین خواهرت چقدر آرومه.
دوستت هیچ وقت این طوری رفتار نمی کنه.
مقایسه معمولاً به حل مسئله اصلی کمک نمی کند.
تهدید های مداوم
تهدیدهای شدید یا غیرواقعی ممکن است اعتماد کودک به والد را کاهش دهد و رابطه را وارد چرخه‌ای از ترس و مقاومت کند.
توجه زیاد به رفتار نامناسب
اگر هر بار که کودک فریاد می زند، بحث طولانی و توجه زیادی دریافت کند، ممکن است ناخواسته همین رفتار تقویت شود. بهتر است والد تا حد امکان توجه بیشتری به رفتارهای مناسب کودک نشان دهد و در برابر رفتارهای نامناسب، واکنشی کوتاه، روشن و ثابت داشته باشد.
آیا عصبانیت کودک همیشه طبیعی است؟
خشم و عصبانیت بخشی از رشد هیجانی کودک است، اما شدت، مدت، تعداد دفعات و تأثیر آن بر زندگی کودک اهمیت دارد.
اگر رفتارهای پرخاشگرانه یا عصبی کودک برای مدت طولانی ادامه داشته باشد، با سن او تناسب نداشته باشد، در خانه و مدرسه مشکلات جدی ایجاد کند یا باعث آسیب به خودش و دیگران شود، بهتر است موضوع توسط متخصص بررسی شود. منابع بالینی نیز اشاره می کنند که مشکلات رفتاری زمانی بیشتر نیازمند ارزیابی تخصصی هستند که نسبت به سن کودک نامتناسب، مداوم یا شدید باشند.
همچنین اگر والدین احساس می کنند با وجود تلاش های مداوم، نمی توانند رفتار کودک را مدیریت کنند، مراجعه به بهترین روانشناس نوجوان در تهران می تواند به پیدا کردن علت و یادگیری روش‌های مناسب برخورد کمک کند.
پس اگر احساس می‌کنید رفتارهای عصبی کودک از کنترل خارج شده یا نمی دانید در برابر پرخاشگری و فوران های هیجانی او چگونه واکنش نشان دهید، مراجعه به مرکز مشاوره روان پناه و دریافت راهنمایی تخصصی می تواند به والدین کمک کند تا با شناخت بهتر علت رفتار، شیوه مناسب تری برای مدیریت شرایط انتخاب کنند.
جهت مشاوره و راهنمایی بیشتر با شماره های زیر۰۲۱۲۶۶۴۵۱۷۳-۰۲۱۲۶۶۴۵۱۶۱و یا شماره ۰۹۰۳۴۲۳۰۷۸۹ تماس بگیرید. مجموعه روان پناه همراه با دکتر سمانه سلامیان روانشناسی بالینی و دکتر سامان سلامیان روانشناس نوجوان در خدمت شما عزیزان است.
همینطور جهت رزرو وقت مشاوره حضوری به پیام رسان بله به شماره ۰۹۱۹۳۲۳۸۵۴۹ پیام بگذارید، همکاران ما در اولین فرصت با شما تماس خواهند گرفت.
توجه کنید این محتوا صرفا آموزشی است و جایگزین توصیه پزشک یا روانشناس نیست.