طرحواره بی اعتمادی

طرحواره بی اعتمادی

طرحواره بی اعتمادی چیست؟ زندگی در دنیایی که به نظر می ‌رسد هر لحظه در معرض آسیب، خیانت یا سوءاستفاده هستید، بسیار طاقت ‌فرسا است. اگر به طور مداوم احساس می‌کنید که مردم قصد دارند به شما صدمه بزنند، حتی بدون هیچ دلیل موجهی، ممکن است از طرحواره بی اعتمادی و بدرفتاری رنج ببرید.

طرحواره بی اعتمادی چیست؟

طرحواره بی اعتمادی و بدرفتاری با این پیش‌ فرض عمیق و ناخودآگاه تعریف می‌شود که دیگران حتماً به طریقی به من آسیب خواهند رساند. این آسیب می‌ تواند به شکل فریب، خیانت، سوءاستفاده عاطفی یا جسمی، تحقیر، یا دستکاری باشد.

افراد دارای این طرحواره، باور دارند که جهان مکانی خطرناک و مردم ذاتاً بد و سوءاستفاده‌گر هستند. آن‌ها همواره در حالت دفاعی و آماده باش به سر می ‌بر ند تا مبادا مورد آزار و اذیت قرار گیرند. این یک بی‌اعتمادی بیمارگونه است که ریشه در تجربیات دردناک گذشته، به ویژه دوران کودکی دارد. این افراد حتی در روابط سالم نیز دائماً در جست‌ و جوی نشانه‌های خیانت یا بدخواهی هستند و اغلب این نشانه‌ها را حتی در رفتارهای بی‌ ضرر نیز می‌بینند و تفسیر می‌کنند.

نشانه‌های طرحواره بی اعتمادی چیست؟

شناخت نشانه‌ها اولین قدم برای مقابله است. این علائم می‌تواند در افکار، احساسات و رفتارهای فرد ظاهر شود:

سوگیری شناختی منفی: تمرکز مداوم بر روی نقاط منفی دیگران و تفسیر خنثی‌ترین رفتارها به عنوان یک تهدید یا توهین.

حساسیت شدید به انتقاد: حتی انتقادهای سازنده را حملاتی شخصی می‌دانند و به شدت از آن‌ها آسیب می‌بینند.

بدبین بودن: اعتقاد راسخ به اینکه نتیجه هر رفتاری یا رابطه ‌ای منفی خواهد بود.

احساس شکست ‌ناپذیری: باور به اینکه اگر من به کسی اعتماد کنم، حتماً ضربه خواهم خورد.

کنترل‌ گری: تمایل شدید به کنترل کردن پارتنر، دوستان و همکاران برای اطمینان از اینکه فرصت آسیب زدن را پیدا نمی‌کنند.

جست‌ و جوی مداوم نشانه‌های خیانت: وارسی کردن تلفن همراه، ایمیل یا فضای مجازی پارتنر به صورت وسواس ‌گونه.

انزوا و گوشه ‌گیری: اجتناب از ایجاد روابط نزدیک جدید به دلیل ترس از آسیب دیدن.

پرخاشگری و دفاعی بودن: برخورد تهاجمی و دفاعی در مواجهه با موقعیت‌های اجتماعی که حتی کمی مبهم هستند.

سبک‌های مقابله‌ ای در طرحواره بی‌ اعتمادی

افراد برای مدیریت درد ناشی از این طرحواره، معمولاً به یکی از سه سبک مقابله‌ای زیر روی می‌آورند:

تسلیم (Surrender) فرد کاملاً به باورهایش تسلیم می‌شود. او به طور مداوم وارد روابطی می‌شود که در آن مورد سوءاستفاده یا بدرفتاری قرار می‌گیرد، زیرا این وضعیت برایش آشنا است و با طرحواره‌اش همخوانی دارد. گویی به طور ناخودآگاه جذب افرادی می‌شود که باورهایش را تأیید می‌کنند.

اجتناب (Avoidance) فرد به کلی از نزدیک شدن به دیگران یا ایجاد رابطه عاطفی عمیق خودداری می‌کند. او ممکن است روابطش را بسیار سطحی نگه دارد یا به طور کلی از اجتماع کناره‌ گیری کند تا از خطر آسیب دیدن در امان بماند. این افراد اغلب تنها هستند.

جبران افراطی (Overcompensation) فرد سعی می‌کند با رفتارهای متضاد، بر طرحواره غلبه کند. او ممکن است:

بسیار حاکم و کنترل ‌گر شود تا دیگران فرصت آسیب زدن نداشته باشند.

پرخاشگر و زورگو شود تا همیشه طرف حمله باشد نه قربانی.

خود به فریبکاری و سوءاستفاده از دیگران روی آورد (اول من ضربه می‌زنم قبل از اینکه به من ضربه بزنید).

بیشتر بدانید: راهنمای عملی برای غلبه بر افسردگی

علت طرحواره بی اعتمادی چیست؟

ریشه این طرحواره معمولاً در سال‌های اولیه زندگی و در محیط خانواده شکل می‌گیرد:

تجربه سوءاستفاده مستقیم: کودکانی که مورد آزار جسمی، جنسی یا عاطفی قرار گرفته‌اند.

بدرفتاری عاطفی: تحقیر مداوم، تمسخر، سرزنش، یا مقایسه شدن توسط والدین یا مراقبان.

پدر و مادر بسیار منتقد یا کمال ‌گرا: کودکانی که هرگز احساس به اندازه کافی خوب بودن نداشته ‌اند.

خیانت در اعتماد: وعده‌های مکرر شکسته شده توسط والدین (مثلاً قول رفتن به پارک که هرگز عملی نشده).

قربانی زورگویی شدن: مورد آزار و اذیت همسالان در مدرسه قرار گرفتن بدون دریافت حمایت کافی از خانواده.

والدین بی‌اعتماد یا پارانوید: کودکانی که از والدین خود یاد می‌گیرند که به هیچکس خارج از خانواده نباید اعتماد کرد.

محیط خانوادگی غیرقابل پیش‌ بینی: زندگی در خانه‌ای که حالات و رفتارهای والدین قابل پیش‌ بینی نبوده و هر لحظه امکان عصبانیت یا تنبیه وجود داشته است.

تاثیر طرحواره بی اعتمادی در زندگی

این طرحواره می‌تواند بر تمام جنبه‌های زندگی سایه بیندازد:

ایجاد رابطه سالم و صمیمی را تقریباً غیرممکن می‌کند. رابطه ای  بی‌اساس و نیاز به کنترل، پارتنر را خسته و فرسوده می‌کند و در نهایت منجر به فروپاشی رابطه می‌شود.

فرد دوستان کمی دارد یا روابطش بسیار سطحي است. او نمی‌تواند در گروه‌ها اعتماد کند و همیشه احساس می‌کند غریبه است.

همکاری و کار تیمی برایش دشوار است. ممکن است مدام احساس کند همکاران قصد دارند ایده‌هایش را بدزدند یا رئیس قصد اخراج او را دارد. این امر پیشرفت شغلی را محدود می‌کند.

این طرحواره با اختلالات اضطرابی، افسردگی، اختلال شخصیت پارانوید و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) ارتباط تنگاتنگی دارد.

تست طرحواره بی اعتمادی

تشخیص نهایی طرحواره‌ها باید توسط یک درمانگر آموزش‌دیده در حوزه طرحواره درمانی انجام شود. با این حال، برای آگاهی اولیه، می‌توانید از پرسشنامه‌های معتبر استفاده کنید. معروف‌ترین ابزار برای سنجش طرحواره‌ها، پرسشنامه طرحواره یانگ (YSQ) است.

این پرسشنامه چندین فرم دارد و طرحواره بی اعتمادی را به طور خاص می‌سنجد. سؤالاتی مانند:

معتقدم اگر به مردم اجازه دهم از نقطه ضعف‌هایم باخبر شوند، از آن بر ضد من استفاده خواهند کرد.

احساس می‌کنم دیگران به طریقی قصد دارند مرا تحقیر کنند یا به من آسیب برسانند.

من همیشه منتظر هستم که کسی به من خیانت کند یا مرا فریب دهد.

این تست‌ها تنها یک ابزار غربالگری اولیه هستند و جایگزین تشخیص حرفه‌ای نمی‌شوند.

بیشتر بدانید: تفاوت کمال گرایی و ایده آل گرایی

درمان طرحواره بی اعتمادی

خوشبختانه طرحواره بی اعتمادی قابل درمان است. طرحواره درمانی، درمان شناختی-رفتاری (CBT) و سایر روش‌ها می‌توانند بسیار مؤثر باشند. روند درمان معمولاً شامل این مراحل است:

آموزش و شناخت سازی: درمانگر به شما کمک می‌کند تا طرحواره، ریشه‌ها و تظاهرات آن در زندگی روزمره ‌تان را به وضوح بشناسید.

بازسازی شناختی : به چالش کشیدن باورهای ناسالم و جایگزینی آن‌ها با افکار منطقی و متعادل. مثلاً: همه مردم بد نیستند. افرادی قابل اعتماد نیز وجود دارند.

کار بر روی خاطرات هیجانی: استفاده از تکنیک‌هایی مانند تصویرسازی ذهنی برای بازگشت به خاطرات دردناک کودکی و ابراز هیجانات سرکوب شده در یک فضای امن درمانی.

تکنیک‌های تجربی : نقش‌آفرینی و گفت‌وگوی با کودک آسیب‌دیده درون به شما کمک می‌کند تا نیازهای برآورده نشده آن زمان را درک کرده و خود را آرام کنید.

الگوشکنی رفتاری: درمانگر به شما کمک می‌کند تا الگوهای اجتناب، تسلیم یا جبران افراطی را شناسایی کرده و رفتارهای جدید و سالمی را جایگزین آن‌ها کنید؛ مانند اعتماد کردن تدریجی و حساب شده به افراد مطمئن. برای انجام ارزیابی دقیق، می‌توانید با متخصصان مرکز مشاوره روانپناه تماس بگیرید.

جهت مشاوره‌ و راهنمایی بیشتر با شماره های زیر۰۲۱۲۶۶۴۵۱۷۳-۰۲۱۲۶۶۴۵۱۶۱و یا شماره ۰۹۰۳۴۲۳۰۷۸۹ تماس بگیرید. مجموعه روان پناه  همراه با دکتر سمانه سلامیان روانشناسی بالینی و دکتر سامان سلامیان روانشناس نوجوان در خدمت شما عزیزان است.