انواع اختلال وسواس فکری عملی

انواع اختلال وسواس فکری عملی

انواع اختلال وسواس فکری عملی (OCD) بر اساس نوع افکار مزاحم و رفتارهای تکراری افراد متفاوت هستند. وسواس ممکن است به شکل ترس از آلودگی و بیماری، شست ‌و شوی مداوم، چک کردن وسایل، حساسیت شدید به نظم و تقارن، افکار ناخواسته درباره آسیب رساندن یا نگرانی‌های مذهبی و اخلاقی ظاهر شود. در بعضی افراد نیز رفتار وسواسی به‌ صورت اعمال ذهنی مانند تکرار کلمات، شمردن یا مرور مداوم اتفاقات گذشته بروز می‌ کند.

اختلال وسواس فکری عملی یکی از اختلالات روان‌ شناختی است که می‌ تواند بخش زیادی از زمان و انرژی فرد را درگیر کند و بر روابط خانوادگی، فعالیت‌ های اجتماعی، تحصیل و کیفیت زندگی تأثیر بگذارد. افراد مبتلا معمولاً برای کاهش اضطراب ناشی از افکار مزاحم، رفتارهای مشخصی را بارها تکرار می‌کنند؛ اما آرامش حاصل از این رفتارها اغلب موقتی است و پس از مدتی نگرانی دوباره بازمی‌ گردد.

شناخت انواع وسواس فکری و عملی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این اختلال همیشه با رفتارهای قابل مشاهده مانند شستن دست ‌ها یا مرتب کردن وسایل همراه نیست و گاهی تمام درگیری‌ های فرد در ذهن او اتفاق می ‌افتند.

اختلال وسواس فکری عملی (OCD) چیست؟

اختلال وسواس فکری عملی یا Obsessive-Compulsive Disorder که به اختصار OCD نامیده می‌ شود، یک اختلال روان ‌شناختی است که با افکار، تصاویر ذهنی یا تکانه‌ های ناخواسته و تکرار شونده و رفتارها یا اعمال ذهنی اجباری شناخته می‌ شود.

این اختلال دو بخش اصلی دارد:

وسواس فکری (Obsession): افکار، تصاویر یا تکانه‌ هایی هستند که بدون تمایل فرد وارد ذهن او می ‌شوند و معمولاً احساس اضطراب، ترس، ناراحتی یا انزجار ایجاد می ‌کنند. فرد ممکن است بارها تلاش کند این افکار را کنار بگذارد، اما همچنان درگیر آن ‌ها باقی بماند.

وسواس عملی (Compulsion) : رفتارهای تکراری یا اعمال ذهنی هستند که فرد احساس می ‌کند برای کاهش اضطراب یا جلوگیری از اتفاقی ناخوشایند باید انجام دهد. شستن مکرر دست‌ ها، بررسی چند باره قفل در و تکرار ذهنی جملات نمونه‌ هایی از این رفتارها هستند.

برای مثال، فردی که به وسواس آلودگی مبتلاست، ممکن است پس از لمس یک وسیله عمومی تصور کند دست‌ هایش آلوده شده‌ اند. این فکر باعث اضطراب او می‌ شود و برای کاهش نگرانی، چندین مرتبه دست‌های خود را می‌شوید.

در واقع، یک چرخه تکراری شکل می‌ گیرد:

ورود فکر یا تصویر مزاحم به ذهن

ایجاد اضطراب و نگرانی

انجام رفتار اجباری برای کاهش اضطراب

احساس آرامش موقت

بازگشت دوباره فکر وسواسی

این چرخه ممکن است بارها در طول روز تکرار شود و به ‌مرور فعالیت‌ های عادی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

انواع اختلال وسواس فکری عملی کدام ‌اند؟

اختلال وسواس فکری عملی در افراد مختلف به شکل ‌های متفاوتی بروز می ‌کند. متخصصان معمولاً نشانه‌ های OCD را بر اساس موضوع افکار وسواسی و نوع رفتارهای اجباری بررسی می‌کنند.

۱. وسواس آلودگی و شست ‌و شو (Contamination OCD)

وسواس آلودگی یکی از شناخته‌ شده ‌ترین انواع اختلال وسواس فکری عملی است. در این نوع، فرد نگرانی شدیدی درباره تماس با میکروب ‌ها، ویروس‌ ها، آلودگی، بیماری ‌ها یا مواد آلوده دارد.

این نگرانی ممکن است حتی در موقعیت‌ هایی ایجاد شود که احتمال واقعی آلودگی بسیار کم است. فرد برای کاهش اضطراب خود به شست ‌و شو و تمیز کردن مکرر وسایل و محیط روی می ‌آورد.

برای اطلاع در رابطه با اینکه اختلال وسواس شستشو چیست؟ به این صفحه بروید.

۲. وسواس چک کردن و کنترل کردن (Checking OCD)

البته همه افراد مبتلا به OCD الزاماً هر دو نوع نشانه را به یک اندازه تجربه نمی ‌کنند.

در این نوع وسواس، فرد حتی پس از بررسی یک موضوع نیز نمی ‌تواند به اطمینان کافی برسد و احساس می ‌کند باید دوباره آن را کنترل کند.

برای مثال، فرد پیش از خروج از خانه چندین بار قفل در را بررسی می‌کند، اما پس از دور شدن همچنان نگران است که شاید در را قفل نکرده باشد.

در این نوع وسواس، مشکل اصلی معمولاً نبود اطلاعات نیست؛ بلکه تردید مداوم و دشواری در پذیرش عدم قطعیت است.

۳. وسواس نظم، تقارن و ترتیب (Symmetry and Ordering OCD)

در وسواس نظم و تقارن، فرد نیاز شدیدی به قرار گرفتن اشیا در موقعیت مشخص و ایجاد هماهنگی و ترتیب دارد.

ممکن است قرار گرفتن یک وسیله در موقعیت نامناسب یا نامتقارن بودن اشیا باعث ایجاد احساس ناراحتی و اضطراب شود. فرد برای رسیدن به احساس نظم و کامل بودن، رفتارهای مرتب‌سازی را بارها تکرار می‌کند.

تفاوت علاقه معمولی به نظم با وسواس تقارن در میزان اضطراب و اجبار است. فردی که صرفاً منظم است، معمولاً می ‌تواند از کنار بی ‌نظمی ‌های کوچک عبور کند؛ اما فرد مبتلا به وسواس ممکن است نتواند بدون مرتب کردن وسایل به فعالیت خود ادامه دهد.

۴. وسواس افکار مزاحم و ناخواسته (Intrusive Thoughts OCD)

یکی دیگر از انواع اختلال وسواس فکری عملی، وجود افکار و تصاویر ذهنی ناخواسته ‌ای است که به‌ صورت مکرر وارد ذهن فرد می‌شوند.

این افکار ممکن است درباره موضوعات مختلفی مانند آسیب، اشتباه، مسائل اخلاقی یا موضوعات ممنوعه باشند و فرد از محتوای آن‌ ها احساس ناراحتی کند.

نکته مهم این است که داشتن یک فکر ناخواسته به معنای تمایل فرد به انجام آن یا موافقت با محتوای آن نیست. در وسواس، همین افکار ممکن است برخلاف ارزش ‌ها و خواسته‌ های فرد باشند و به همین دلیل اضطراب زیادی ایجاد کنند.

۵. وسواس آسیب و از دست دادن کنترل (Harm OCD)

در این نوع وسواس، فرد به‌ طور مکرر نگران احتمال آسیب رساندن ناخواسته به دیگران یا از دست دادن کنترل رفتار خود است.

این افکار معمولاً ناخواسته و ناراحت‌ کننده هستند و فرد ممکن است برای اطمینان از اینکه رفتار نامناسبی انجام نداده است، بارها اتفاقات گذشته را مرور کند.

وجود این افکار به ‌تنهایی نشان‌ دهنده قصد یا تمایل واقعی به آسیب رساندن نیست. تشخیص این الگو به بررسی تخصصی ماهیت افکار، میزان ناراحتی و رفتارهای همراه نیاز دارد.

۶. وسواس مذهبی و اخلاقی (Scrupulosity OCD)

وسواس مذهبی و اخلاقی یکی دیگر از الگوهای شناخته‌ شده OCD است. در این حالت، فرد درباره درستکاری، گناه، مسئولیت اخلاقی یا انجام صحیح اعمال مذهبی دچار نگرانی‌های مکرر می‌شود.

ممکن است فرد دائماً نگران باشد که مبادا مرتکب اشتباهی شده یا کاری را برخلاف باورهای اخلاقی خود انجام داده باشد.

در این نوع وسواس، اعتقادات مذهبی یا اخلاقی فرد عامل بیماری نیستند؛ بلکه افکار تکرارشونده، اضطراب و رفتارهای اجباری مرتبط با آن‌ها اهمیت دارند.

۷. وسواس فکری خالص

وسواس فکری خالص برای توصیف افرادی استفاده می ‌شود که نشانه ‌های وسواس آن‌ ها بیشتر به شکل افکار مزاحم و اجبارهای ذهنی بروز می‌کند و رفتارهای اجباری آشکار کمتری دارند.

البته این اصطلاح به معنای نبود کامل وسواس عملی نیست؛ زیرا بسیاری از این افراد رفتارهای اجباری را به‌ صورت ذهنی انجام می‌ دهند.

برای مثال، فرد ممکن است بارها یک مکالمه را در ذهن خود مرور کند تا مطمئن شود حرف اشتباهی نزده است.

۸. وسواس رابطه (Relationship OCD)

وسواس رابطه یا ROCD اصطلاحی است که برای توصیف افکار و تردیدهای وسواسی درباره روابط عاطفی به کار می‌رود.

در این شرایط، فرد ممکن است دائماً درباره احساسات خود، کیفیت رابطه یا مناسب بودن طرف مقابل دچار تردید شود.

البته هرگونه شک و تردید در روابط عاطفی نشانه وسواس نیست. زمانی می‌توان به این الگو مشکوک شد که افکار تکرارشونده و رفتارهای اجباری باعث ناراحتی و اختلال قابل‌توجه در زندگی فرد شوند.

برای اطلاع از درمان وسواس فکری عملی (OCD) از این صفحه دیدن کنید.

۹. وسواس شمارش و تکرار (Counting and Repeating OCD)

در این نوع وسواس، فرد احساس می‌کند باید بعضی فعالیت‌ها را به تعداد مشخصی انجام دهد یا کلمات و اعداد خاصی را در ذهن خود تکرار کند

اگر تعداد تکرارها مطابق انتظار ذهنی او نباشد، ممکن است احساس اضطراب یا ناقص بودن داشته باشد.

این رفتارها ممکن است زمان زیادی از فرد بگیرند و انجام فعالیت‌های معمولی را دشوار کنند.

۱۰. وسواس سلامت و بیماری (Health-Related OCD)

در این نوع وسواس، فرد به شکل مکرر درباره ابتلا به بیماری یا وجود مشکل جسمانی نگران می ‌شود و برای کاهش اضطراب خود به بررسی و اطمینان ‌گیری مداوم روی می‌آورد.

البته نگرانی درباره سلامتی همیشه نشانه OCD نیست و ممکن است به مشکلات دیگری مانند اضطراب بیماری مربوط باشد. تشخیص تفاوت این شرایط به ارزیابی متخصص نیاز دارد.

روش‌های درمان اختلال وسواس فکری عملی چیست؟

اختلال وسواس فکری عملی قابل درمان و مدیریت است. انتخاب روش درمان به شدت علائم، شرایط فرد، سن و نظر متخصص بستگی دارد.

مهم‌ترین روش‌های درمان OCD شامل روان ‌درمانی، درمان شناختی رفتاری و در صورت نیاز دارو درمانی هستند.

درمان شناختی رفتاری یکی از روش‌های مؤثر روان‌درمانی برای اختلال وسواس فکری عملی است.

در این روش، فرد با کمک درمانگر الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با وسواس را شناسایی می‌کند و یاد می‌گیرد چگونه واکنش متفاوتی نسبت به افکار مزاحم داشته باشد.

هدف این درمان، کاهش چرخه افکار وسواسی، اضطراب و رفتارهای اجباری است.

درمان مواجهه و جلوگیری از پاسخ یکی از روش‌ های تخصصی و مؤثر درمان OCD است که در چارچوب درمان شناختی رفتاری قرار می‌گیرد.

در این روش، فرد با راهنمایی درمانگر به ‌تدریج با موقعیت ‌هایی مواجه می ‌شود که افکار وسواسی او را فعال می ‌کنند و تمرین می ‌کند که رفتار اجباری همیشگی را انجام ندهد.

این درمان به فرد کمک می‌ کند یاد بگیرد بدون انجام رفتارهای وسواسی نیز می ‌تواند اضطراب ناشی از افکار مزاحم را مدیریت کند.

در برخی موارد، روان‌ پزشک ممکن است برای کنترل علائم وسواس دارو تجویز کند.

در بعضی افراد، ترکیب روان ‌درمانی و دارودرمانی می ‌تواند به کنترل بهتر نشانه ‌های وسواس کمک کند.

تشخیص زودهنگام و شروع درمان مناسب می‌تواند به کاهش نشانه‌ها و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.

در نتیجه، شناخت انواع وسواس فکری عملی چه اهمیتی دارد؟

اختلال وسواس فکری عملی یا OCD می‌ تواند به شکل‌ های مختلفی مانند وسواس آلودگی و شست ‌و شو، چک کردن، نظم و تقارن، افکار مزاحم، وسواس آسیب، وسواس مذهبی و اخلاقی، وسواس رابطه و اجبارهای ذهنی بروز پیدا کند.

نکته مهم این است که همه افراد مبتلا به وسواس علائم یکسانی ندارند. برخی بیشتر با افکار ناخواسته درگیر هستند و برخی دیگر رفتارهای تکراری و اجباری انجام می‌ دهند. همچنین ممکن است چند الگوی وسواسی به ‌صورت هم ‌زمان در یک فرد وجود داشته باشد.

اگر افکار و رفتارهای تکراری باعث اضطراب، اتلاف وقت یا اختلال در فعالیت‌ های روزمره شده ‌اند، مراجعه به متخصص سلامت روان اهمیت زیادی دارد.

مرکز مشاوره روانپناه با ارائه خدمات مشاوره و روان ‌شناختی می ‌تواند در مسیر شناخت مشکلات روان‌ شناختی، ارزیابی تخصصی و انتخاب مسیر مناسب دریافت کمک، همراه مراجعان باشد.

جهت مشاوره‌ و راهنمایی بیشتر با شماره های زیر۰۲۱۲۶۶۴۵۱۷۳-۰۲۱۲۶۶۴۵۱۶۱و یا شماره ۰۹۰۳۴۲۳۰۷۸۹ تماس بگیرید. مجموعه روان پناه  همراه با دکتر سمانه سلامیان روانشناسی بالینی و دکتر سامان سلامیان روانشناس نوجوان در خدمت شما عزیزان است.