اختلال هویت گسسته (DID)
اختلال هویت گسسته (DID)
منظور از اختلال هویت گسسته (DID) چیست؟ آیا تا به حال فیلمی دیده اید که در آن شخصیت اصلی ناگهان رفتار، لحن صحبت و حتی خاطراتش را به کلی تغییر دهد؟ این پدیده که در سینما اغلب به شکلی دراماتیک به تصویر کشیده می شود، بازتابی از یکی از پیچیده ترین و ناشناخته ترین اختلالات روانی به نام اختلال هویت گسسته (Dissociative Identity Disorder – DID) یا همان اختلال چند شخصیتی است.
اختلال هویت گسسته وضعیتی در سلامت روان است که در آن فرد دارای دو یا چند هویت یا حالت شخصیتی مجزا است. این اختلال معمولاً ریشه در آسیب های روحی شدید و مکرر در دوران کودکی دارد و به عنوان یک مکانیسم دفاعی پیچیده توسط ذهن شکل می گیرد.
اختلال هویت گسسته (DID) دقیقاً چیست؟
اختلال هویت گسسته، که در گذشته با نام های شخصیت چندگانه یا شکاف شخصیت نیز شناخته می شد، شدیدترین نوع از طیف اختلالات تجزیه ای محسوب می شود. در این اختلال، هویت فرد که باید یکپارچه و منسجم باشد، به چندین بخش مجزا تقسیم می شود. این پدیده نتیجه ناتوانی ذهن در پردازش و هضم تجربیات طاقت فرسا و آسیب زا است.
هر یک از این دگروارهها، دارای تاریخچه، نام، ویژگی های شخصیتی، سن، جنسیت، حتی توانایی ها و الگوهای فکری و رفتاری منحصر به فردی هستند. به طور مثال، ممکن است یک دگرواره کودکانه و ترسان باشد، در حالی که دیگری خشمگین و محافظ. نکته مهم این است که گذر از یک هویت به هویت دیگر معمولاً ناگهانی و غیرارادی است و با فراموشی تجزیه ای همراه است؛ به این معنا که دگروارهای که در یک بازه زمانی کنترل بدن را بر عهده دارد، ممکن است هیچ خاطره ای از رفتارها و وقایع زمانی که دگرواره دیگر فعال بوده، نداشته باشد. این شکاف حافظه فراتر از فراموشی روزمره است و یکی از اصلی ترین نشانه های DID محسوب می شود.
نقش تروما در شکل گیری DID
تقریباً تمامی متخصصان بر این باورند که علت اصلی اختلال هویت گسسته، ترومای شدید و مزمن در دوران کودکی است. کودک برای فرار از موقعیتی غیرقابل تحمل (مانند آزار مداوم جسمی، جنسی یا عاطفی)، از طریق فرآیندی ناخود آگاه، خود را در یک حالت تجزیه ای تصور می کند که گویی این رویدادها برای فرد دیگری اتفاق می افتد. با تکرار این الگو، این حالت های تجزیه ای به مرور زمان از یکدیگر مجزا شده و به هویت های مستقلی تبدیل می شوند. بنابراین، DID یک راهکار بقا است، نه یک ضعف شخصیتی.
علائم و نشانه های اختلال هویت گسسته
شناخت علائم DID گاهی دشوار است، زیرا بسیاری از این نشانه ها با سایر اختلالات روانی مشترک هستند. با این حال، علائم اصلی و کلیدی این اختلال عبارتند از:
وجود دو یا چند هویت مجزا: فرد ممکن است صداهایی در سر خود بشنود که گفتگوی بین دگرواره هاست و یا تغییرات آشکار در رفتار، نگرش و توانایی های خود را تجربه کند.
فراموشی و شکاف های حافظه مکرر: فراموشی فراتر از حد طبیعی. به عنوان مثال، فراموش کردن رویدادهای مهم زندگی، لحظات مهم، اطلاعات شخصی کلیدی، یا حتی پیدا کردن اشیاء نا آشنا در وسایل شخصی.
اختلال در عملکرد روزمره: این علائم باعث پریشانی قابل توجه و اختلال در عملکرد اجتماعی، شغلی یا سایر جنبه های مهم زندگی فرد می شوند.
مسخ شخصیت و مسخ واقعیت: احساس جدا بودن از بدن خود یا افکار و یا احساس غیرواقعی بودن دنیای اطراف.
علائم همراه دیگر: افراد مبتلا به DID اغلب از علائم دیگری نیز رنج می برند که شامل افسردگی، اضطراب، نوسانات شدید خلقی، افکار خود آزاری یا خودکشی، سردردهای مزمن، اختلالات خواب، سوءمصرف مواد و حتی تجربه علائمی شبیه به تشنج (تشنج های غیرصرعی) می شود.
علل و عوامل خطرساز در بروز DID
همانطور که اشاره شد، قوی ترین عامل خطر برای ابتلا به اختلال هویت گسسته، ترومای دوران کودکی است. اما این تروما لزوماً محدود به سوءاستفاده فیزیکی نیست و می تواند شامل موارد زیر باشد:
- سوءاستفاده جنسی یا فیزیکی مکرر و شدید
- آزار عاطفی و روانی طولانی مدت (تحقیر، تهدید، طرد شدن)
- غفلت و بی توجهی شدید (عدم تامین نیازهای عاطفی و فیزیکی اولیه)
- رویدادهای تروماتیک مانند: از دست دادن ناگهانی والدین، جنگ، بلایای طبیعی، یا اقدامات پزشکی دردناک و ترسناک در سنین پایین
- دلبستگی نا ایمن به والدین یا مراقبان: داشتن والدینی که خود ترسناک، غیرقابل پیش بینی و آزارگر هستند.
لازم به ذکر است که اگرچه آمار دقیقی در دسترس نیست، اما شیوع این اختلال در جمعیت عمومی حدود ۱ تا ۱.۵ درصد تخمین زده می شود و تشخیص آن در زنان به دلیل احتمال مراجعه بیشتر برای درمان، شایع تر است.
روش های درمان اختلال هویت گسسته
برخلاف برخی باورهای نادرست، هدف اصلی در درمان DID، ادغام تمام دگرواره ها در یک هویت واحد و منسجم و همچنین کاهش علائم آزاردهنده است. درمان این اختلال فرآیندی بلند مدت، تدریجی و نیازمند تعهد و همکاری بالا از سوی فرد و تیم درمانگر است.
روان درمانی (گفتاردرمانی) سنگ بنای درمان
روان درمانی، به ویژه رویکردهای تروما-محور، اصلی ترین روش درمان DID است. مهم ترین رویکردهای درمانی عبارتند از:
- درمان شناختی-رفتاری (CBT) تخصصی برای تروما: به فرد کمک می کند تا افکار و باورهای منفی ناشی از تروما را شناسایی کرده و الگوهای رفتاری ناسازگارانه را تغییر دهد.
- درمان مبتنی بر تجزیه: هدف این درمان، برقراری ارتباط و همکاری میان دگرواره ها، کاهش فراموشی و … است.
- درمان رفتاری دیالکتیکی (DBT) : این روش برای بهبود تنظیم هیجانی، تحمل پریشانی و مهارت های بین فردی بسیار مفید است و به کاهش رفتارهای خودآسیب رسان کمک می کند.
EMDR (حساسیت زدایی با حرکات چشم و پردازش مجدد): این روش درمانی ساختاریافته به مغز کمک می کند تا خاطرات آسیب دیده را به شیوه ای سالم پردازش کند و از شدت بار هیجانی آنها بکاهد. EMDR یکی از مؤثرترین درمان ها برای اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) است که اغلب همراه با DID دیده می شود.
هیپنوتیزم درمانی بالینی
هیپنوتیزم که توسط یک درمانگر آموزش دیده انجام می شود، می تواند ابزاری کمکی برای دسترسی ایمن به خاطرات سرکوب شده، کاهش علائم تجزیه ای، تقویت خود مشاهده گر و تسهیل ارتباط با دگرواره ها باشد. این روش همیشه باید در چارچوب یک برنامه درمانی جامع و توسط متخصص انجام شود.
بیشتر بخوانید: تفاوت مشاوره آنلاین با مشاوره حضوری
دارودرمانی
در حال حاضر، هیچ داروی خاصی برای درمان قطعی اختلال هویت گسسته وجود ندارد. با این حال، روانپزشک ممکن است برای تسکین علائم همراه مانند افسردگی (داروهای ضد افسردگی)، اضطراب (داروهای ضد اضطراب) یا بی خوابی، دارو تجویز کند. همچنین در موارد نادر که فرد علائم روان پریشی دارد، ممکن است از داروهای ضد روان پریشی با دوز پایین استفاده شود. داروها صرفاً به مدیریت علائم کمک کرده و راه را برای روان درمانی مؤثر هموار می سازند.
تفاوت اختلال چند شخصیتی (DID) با اسکیزوفرنی
یکی از رایج ترین سردرگمی ها در میان عموم مردم، تفاوت میان این دو اختلال است. جدول زیر به روشنی این تفاوت را نشان می دهد:
ویژگی اختلال هویت گسسته (DID) اسکیزوفرنی
ماهیت اصلی گسستگی در هویت، حافظه و آگاهی (وجود چند خود) گسستگی از واقعیت (روان پریشی)
شخصیت ها فرد دارای دو یا چند هویت یا دگرواره مجزا است. شخصیت فرد متکثر نیست، بلکه دچار فروپاشی و آشفتگی شده است.
توهم و هذیان ممکن است رخ دهد، اما محور اصلی اختلال نیست. توهم (معمولاً شنیدن صداهای بیرونی) و هذیان ها از علائم اصلی و شایع هستند.
علت اصلی تقریباً همیشه مرتبط با ترومای شدید دوران کودکی است. ترکیبی از عوامل ژنتیکی، زیست شیمیایی مغز و محیطی است.
بیشتر بخوانید: زندگی با شخصیت مرزی (BPD)
چگونه از عزیز مبتلا به DID حمایت کنیم؟
حمایت اطرافیان نقشی حیاتی در روند بهبودی افراد مبتلا به اختلال هویت گسسته دارد. در اینجا چند راهکار عملی ارائه می دهیم:
درباره DID مطالعه کنید و سعی کنید ماهیت این اختلال و مکانیسم های آن را درک کنید. این کار به شما کمک می کند تا رفتارهای عزیزتان را قضاوت نکنید.
بدون قضاوت و با همدلی به حرف های او گوش دهید. بگذارید بداند که احساسات و تجربیاتش برای شما مهم است.
اگر عزیزتان در مورد دگرواره ها یا خاطراتش تمایلی به صحبت ندارد، به حریم او احترام بگذارید و او را تحت فشار نگذارید.
از آنجایی که خطر خود آزاری در این افراد بالاست، در مواقع بحران در کنار او باشید و در صورت لزوم به او برای تماس با درمانگر یا اورژانس کمک کنید.
صبوری و امیدواری، درمان DID فرآیندی طولانی و پر فراز و نشیب است. صبور باشید، پیشرفت های کوچک را جشن بگیرید و به او یادآوری کنید که بهبودی امکان پذیر است.
حمایت از فردی با این اختلال می تواند طاقت فرسا باشد. حتماً برای خود نیز شبکه حمایتی ایجاد کنید و در صورت لزوم از یک درمانگر کمک بگیرید.
در نتیجه، اختلال هویت گسسته (DID) یک اختلال پیچیده و جدی است، اما به هیچ عنوان بن بست نیست. با تشخیص صحیح، درمان تخصصی و حمایت همه جانبه، افراد مبتلا می توانند نه تنها با علائم خود کنار بیایند، بلکه به یکپارچگی و زندگی پربار و معنادار دست یابند.
اگر شما یا کسی که می شناسید با علائمی شبیه به آنچه گفته شد دست و پنجه نرم می کند، اولین و مهم ترین گام مراجعه به یک متخصص سلامت روان با تجربه در زمینه تروما و اختلالات تجزیه ای است. مرکز مشاوره روانپناه با ارائه خدمات تخصصی در فضایی امن و محرمانه، آماده همراهی شما در این مسیر دشوار اما امیدبخش است.
جهت مشاوره و راهنمایی بیشتر با شماره های زیر۰۲۱۲۶۶۴۵۱۷۳-۰۲۱۲۶۶۴۵۱۶۱و یا شماره ۰۹۰۳۴۲۳۰۷۸۹ تماس بگیرید. مجموعه روان پناه همراه با دکتر سمانه سلامیان روانشناسی بالینی و دکتر سامان سلامیان روانشناس نوجوان در خدمت شما عزیزان است.
دکتر سمانه سلامیان، دکترای روانشناسی سلامت ، با کد نظام روانشناسی ۳۵۹۷۷، تحت دوره های سوپرویژن دکتر آذرخش مکری روانپزشک حاذق و همچنین دوره سوپرویژن طرحواره درمانی با دکتر حسن حمیدپور بوده و هم اکنون به صورت حضوری و آنلاین جهت مشاوره در خدمت جامعه ایرانی می باشد.
توجه کنید این محتوا صرفا آموزشی است و جایگزین توصیه پزشک یا روانشناس نیست.